Jetlag

Intercontinentale transmeridionale vliegtuigreizen kunnen een aantal fysiologische en psychologische ritmes verstoren. Deze circadiane ritmes worden gestuurd door de intrinsieke lichaamsklok gelegen onder de hypothalamus, maar worden voor een deel bepaald door omgevingsfactoren, zoals tijd, temperatuur, licht, enz. 
Een snelle verplaatsing over verschillende tijdzones verhindert dat ons lichaam zich vlot kan aanpassen aan een ander dag-nachtritme. Dit ligt aan de basis van 'jetlag'.

De symptomen kunnen zijn:

  • Slaapstoornissen (slecht inslapen, te vroeg wakker worden, overdreven slaperigheid ‘s ochtends of overdag)
  • Verminderde mentale en fysieke prestaties
  • Humeurigheid
  • Eetlustvermindering, en tijdelijke verstoring van de stoelgangevacuatie is mogelijk (“gut-lag”), vergelijkbaar met klachten van arbeiders in ploegenverband.

Reizen in westelijke richting (= verlengen van de dag; veroorzaakt op de plek van bestemming slaperigheid in de vroege avond en te vroeg wakker worden in de ochtend) wordt over het algemeen beter verdragen dan reizen in oostelijke richting (= verkorten van de dag; veroorzaakt op de plek van bestemming moeite om in slaap te vallen wanneer het bedtijd is en moeite om ’s morgens op te staan).

De symptomen verdwijnen gewoonlijk na een aantal dagen: ongeveer het equivalent van 2/3 van het aantal doorkruiste tijdzones voor een oostwaartse reis en ongeveer het equivalent van de helft van het aantal doorkruiste tijdzones voor een westwaartse reis; maar dit is zeer variabel van persoon tot persoon (van enkele dagen tot enkele weken).

NB. De aspecifieke “reisvermoeidheid” zoals die ook kan optreden bij verre reizen binnen dezelfde tijdszone, is niet hetzelfde als jetlag, en verdwijnt vlot na een of enkele nachten met goede slaap.

Behandeling

Het is aangeraden onmiddellijk het lokale ritme aan te nemen qua maaltijden en slapen. En verder …'there is no single solution'!

Men moet er zich vooral van bewust zijn dat men de eerste dagen onvermijdelijk iets minder presteert en indien mogelijk plant men geen belangrijke vergaderingen binnen de 24 uur na aankomst.

Een kort siësta overdag (maximaal 20–30 minuten) kan het prestatieniveau verhogen, zonder de nachtelijke slaap te ondermijnen.

Jetlag wordt blijkbaar beter verdragen indien men zware maaltijden, overdreven alcohol- en koffiegebruik vermijdt. Het gebruik van koffie ’s morgens en een slaapmiddel met korte werkingsduur (bvb. zolpidem) voor de eerste nacht(en) na aankomst kunnen hierbij behulpzaam zijn, maar versnellen niet de aanpassing van de lichaamsklok.

Op dit ogenblik worden nog steeds behandelingsmethodes onderzocht die wel een versnelde synchronisatie van de lichaamsklok kunnen bewerken, zoals:

  • Het gebruik van melatonine op optimale momenten in de loop van het etmaal.
  • Blootstelling aan sterke dosissen licht op optimale momenten in de loop van het etmaal.

Blootstelling aan helder licht en inname van melatonine op verkeerde momenten kan de synchronisatie van de lichaamsklok met de omgevingstijd tegenwerken. 

Precieze (wetenschappelijk onderbouwde) en tezelfdertijd praktische, eenvoudig hanteerbare richtlijnen ontbreken nog op dit ogenblik. 
Een degelijk en tegelijk zeer didactisch overzichtsartikel (Sack R.L; Jet Lag. N Engl J Med 2010;362:440-7, met een praktische tabel in de supplementaire appendix) geeft wel een goede leidraad voor deze nogal complexe materie.

A. Licht

Na een westwaartse vlucht (van maximaal 8 tijdszones):

  • Moet men wakker blijven zolang het licht is (helder licht in de namiddag en avond doet de biologische klok in de juiste richting verschuiven).
  • Moet men proberen te slapen in een volledig verduisterde kamer zodra het donker wordt. Vermijd licht in de ochtend de eerste drie dagen.

Na een oostwaartse vlucht (van maximaal 8 tijdszones):

  • Moet men helder licht in de ochtenduren opzoeken.
  • Moet men proberen ‘s avonds helder licht te vermijden (bvb. dragen van een donkere zonnebril).

B. Melatonine

Het tijdstip van inname van melatonine is zoals gezegd mogelijk belangrijk om de lichaamsklok in de gewenste richting te doen verschuiven:

  • Bij een westwaartse reis kan de avondlijke inname een averechts effect op de synchronisatie van de lichaamsklok hebben, en wordt melatonine (0,5 mg) beter ingenomen op het moment dat men ’s nachts te vroeg (voor 5 uur in de ochtend) wakker is geworden.
  • Bij een oostwaartse reis wordt melatonine 5 mg gedurende enkele dagen ‘s avonds ingenomen, voor het slapengaan.

Indien men met melatonine de slaap niet kan corrigeren is - zoals hogerop reeds vermeld - het gebruik van een kortwerkend slaapmiddel (bvb. zolpidem) een goede oplossing voor enkele nachten. Dit versnelt op zichzelf niet de adaptatie van de biologische klok, maar kan nuttig zijn voor een beter functioneren ter plaatse.

Het gebruik van een kortwerkend slaapmiddel tijdens een transmeridionale nachtvlucht wordt eerder ontraden, omdat er door de immobilisatie van de onderste ledematen een verhoogd risico voor 'traveller’s thrombosis' zou kunnen zijn.

NB 1. Sinds 2006 kan melatonine magistraal worden voorgeschreven (R/ melatonine 0,5 of 5 mg - Dt 20 gel - S/ 1 gelule ‘s avonds; maar dit is mogelijks erg onpraktisch voor de apotheker, die het product in grote hoeveelheid moet aankopen). De verkoop van voedingsmiddelen die melatonine bevatten, blijft verboden.

NB 2. Een specialiteit op basis van melatonine is sinds januari 2008 beschikbaar: Circadin®, tabletten van 2 mg met vertraagde vrijstelling. Het wordt voorgesteld voor de kortetermijnbehandeling van slapeloosheid bij patiënten van 55 jaar of ouder. Jetlag wordt niet als indicatie vermeld in de SKP (Samenvatting van de kenmerken van het Product, www.fagg-afmps.be). Er kan dus geen enkele uitspraak gedaan worden over de rol van dit geneesmiddel bij de preventie/behandeling van jetlag. De plaats van melatonine bij slaapstoornissen is overigens ook beperkt.

Studies met melatonine-receptor agonisten en Modafinil (Provigil®) zijn aan de gang.