Malaria (moeraskoorts, paludisme)

Malaria is een infectieziekte verwekt door een parasiet (Plasmodium genaamd), die overgebracht wordt door de steek van de anophelesmug. Er bestaan vijf verschillende soorten, waarvan de wijdverspreide Plasmodium falciparum de gevaarlijkste is. De incubatietijd, de tijd tussen een besmettende steek en het uitbreken van de ziekte ligt gemiddeld tussen 10 dagen en 4 weken (zelden enkele maanden).

Het ziektebeeld wordt gekenmerkt door koortsaanvallen, hoofd-en spierpijn, maar kan in het begin sterk lijken op een gewone griep. Soms kan op enkele dagen tijd een dergelijke aanval dodelijk aflopen indien niet tijdig een correcte behandeling wordt ingesteld.

Waar komt malaria voor? 

KAART met verspreidingsgebied malaria. Malaria komt alleen voor in tropische gebieden waar Anopheles muggen aanwezig zijn. Vanaf 1500 tot 2500 m kunnen er minder tot geen anophelesmuggen voorkomen, afhankelijk van temperatuur en klimaat op die hoogte. In de meeste grote steden is er weinig of geen risico voor besmetting, behalve in Afrika, waar er een reëel risico is in de meeste steden. Er is ook risico in de buitenwijken van de grote steden in Azië (o.a. India). In een aantal gebieden varieert het risico sterk volgens de seizoenen.

Hoe kan men malaria voorkomen?

Malariapreventie is altijd een combinatie van volgende maatregelen:

1) Het vermijden van muggenbeten

De Anopheles-mug steekt enkel tussen valavond en dageraad, is eerder klein en zoemt praktisch niet.

  • Draag 's avonds licht gekleurde kledij die zoveel mogelijk armen en benen bedekt.
  • Smeer de niet bedekte delen van het lichaam in met een insectenverdrijvend middel:
    • Deet (20 à 50 %; voor kinderen en zwangere vrouwen liefst tussen de 20-30%) b.v. Care-Plus® DEET, Moustimug®, Z-stop®, Anti-M®, OTC-repellentâ enz. en herhaal dit om de 4 à 6 uur (DEET 20-30% geeft maar 4 à 6 uur bescherming, een hoger percentage DEET 40-50% geeft tot ongeveer 8 uur bescherming - dit volstaat niet om een volledige nacht te overbruggen!).
    • Citrodiol-extract van eucalyptusolie (Care-Plus® Natural, Mosegor®/Mosiguard®
    • Picaridine (Care-Plus® Repel-it; Parazeet)
    • "Insect Repellent 3535" (Cinq sur Cinq Tropic®) zijn goede en veilige producten, maar zijn minder onderzocht
    • Andere alternatieven zijn momenteel niet aan te bevelen
  • Slaap 's nachts in muggenvrije kamers (muggengaas aan de ramen, gebruik electrisch verwarmde antimug-plaatjes; airconditioning weerhoudt de muggen niet altijd om te steken) of slaap onder een muskietennet, dat met insecticide (permethrine of deltamethrine) geïmpregneerd is, dat boven het bed wordt opgehangen en waarvan de randen onder de matras worden gestopt. Indien deze maatregelen correct worden uitgevoerd, vermindert men het risico op malaria reeds met minstens 80 à 90 %.

2) Preventief pillen innemen

Indien nodig: Men moet steeds de voor- en nadelen van bepaalde geneesmiddelen afwegen in functie van de besmettingskans op malaria. Deze kans is afhankelijk van het bezochte land, maar ook van de bezochte streken in dat land, alsook van het seizoen waarin men reist, de verblijfsduur en de accommodatie (zie www.itg.be). Er bestaan verschillende soorten malariapillen (malariaprofylaxe). De meest geschikte malariapil hangt van verschillende factoren af en zal individueel met de arts besproken worden. Mogelijke nevenwerkingen zijn meestal van milde aard en slechts uitzonderlijk zal het nodig zijn om over te schakelen naar andere medicatie. De malariamedicatie is zeer efficiënt en zorgt voor meer dan 95% bescherming bij correcte inname.

Richtlijnen voor preventieve malariapillen (malariaprofylaxe)

Voor gebieden met belangrijke resistentie tegen de oudere malariamiddelen (ZONE C op de malariakaart):

ATOVAQUONE/PROGUANIL: voor een volwassene 1 tablet per dag, 1 dag voor aankomst in het malariagebied tot en met 7 dagen na het verlaten van malariagebied; wordt steeds bij de maaltijd ingenomen of met een melkdrank. Mag meerdere maanden ingenomen worden (=veel langer dan de 4 weken op de bijsluiter aangegeven; maar hou wel rekening met de kostprijs). Atovaquone/Proguanil kan gebruikt worden voor kinderen vanaf 5 kg, in aangepaste dosis. Atovaquone/Proguanil wordt uitzonderlijk ook gegeven aan zwangere vrouwen of vrouwen tijdens de borstvoeding.

DOXYCYCLINE: voor een volwassene 1 tablet (100 mg of ½ tablet 200 mg) per dag, 1 dag voor aankomst in het malariagebied tot 4 weken na het verlaten van malariagebied; doxycycline dient met veel vloeistof te worden ingenomen of tijdens de maaltijd. Mag meerdere maanden ingenomen worden. Doxycycline wordt niet gegeven aan kinderen < 8 jaar en in uitzonderlijke gevallen, indien geen alternatieven voorhanden, aan zwangere vrouwen tijdens het eerste zwangerschapstrimester en aan lacterende vrouwen. Doxycycline kan soms aanleiding geven tot schimmelinfecties van de mond en genitaliën, en tot fototoxische huiduitslag (zonne-allergie).

LARIAM®: 1 tablet/week, op een vaste dag, ‘s avonds bij de maaltijd, tot 4 weken na terugkeer of na het verlaten van malariagebied. Lariam® wordt niet gegeven aan kinderen die minder dan 5 kg wegen. Lariam® is toegestaan tijdens gans de zwangerschap en aan vrouwen die borstvoeding geven (minder werkzaam in verschillende gebieden van Thailand, Myanmar en Cambodja).

  1. TEGENAANWIJZINGEN, te bespreken met de arts
    1. depressie, zelfmoordgedachten
    2. andere psychische klachten, zoals angststoornis (angstaanvallen), schizofrenie of psychose (verlies van contact met de werkelijkheid)
    3. stuipen (epilepsie of toevallen)
    4. bepaalde hartritmestoornissen
    5. bij vorige inname niet voldoende goed verdragen, allergie voor kinine, kinidine of Lariam®
    6. ernstige leverklachten of zwartwaterkoorts (een complicatie van malaria die het bloed en de nieren aantast)
  2. STARTEN: steeds 3 tabletten ingenomen vóór vertrek
    1. Indien Lariam ® nooit eerder werd ingenomen: doe een “tolerantietest”
      = 1 tablet per week 2 - 4 weken voor vertrek 
      = minstens 3-4 tabletten in te nemen voor vertrek
    2. Klassiek: Neem 1 tablet/week, te starten ruim 2 weken voor vertrek of neem 1 tablet/dag gedurende 2 dagen, ruim 1 week vóór vertrek (oplaaddosis), en neem verder 1 tablet/week
    3.  In geval er geen tijd meer is vóór vertrek & alleen indien Lariam® reeds eerder goed verdragen: neem 1 tablet per dag gedurende de 3 opeenvolgende dagen vlak vóór vertrek (oplaaddosis), en neem verder 1 tablet per week
  3. MOGELIJKE NEVENWERKINGEN
    1. De grote meerderheid verdraagt Lariam® zonder problemen.
    2. Mag vele maanden ingenomen worden.
    3. Onmiddellijk en definitief stoppen bij ernstige nevenwerkingen!
    4. Intolerantieverschijnselen kunnen zijn:
      1. draaiduizeligheid
      2. nachtmerries
      3. slapeloosheid
      4. opgejaagd gevoel
      5. gevoel van kortademigheid
      6. rusteloosheid
      7. gevoel van verwardheid
      8. stemmingswisselingen
      9. gevoel van wantrouwen (paranoia)
      10. ongewoon gedrag of agressie
      11. onverklaarde angst
      12. paniekaanvallen
      13. neerslachtigheid tot depressieve gevoelens
      14. zelfmoordgedachten
      15. gedrag waarbij men zichzelf in gevaar brengt
      16. psychose
      17. hallucinaties
      18. hoofdpijn
      19. hartkloppingen
      20. maagdarmbezwaren
    5. 75% van de intolerantie-verschijnselen treden op ter gelegenheid van de eerste drie pillen; 95% heeft zich aangediend na de eerste 6 pillen; de kansen op nevenwerking nemen dus duidelijk af naarmate men het product langer verdragen heeft. Soms kunnen nevenwerkingen toch nog laattijdig optreden, of nog worden uitgelokt door stress en/of oververmoeidheid, slapeloosheid.
    6. Uiterst zelden : epilepsie, hallucinatie (1/10.000)
    7. Soms treden deze nevenwerkingen maar zeer geleidelijk op waardoor ze relatief laattijdig onderkend worden - wees hiervoor alert.
      Overweeg Lariam® te stoppen indien te lastig, en schakel over naar een ander antimalariamiddel. Bij neveneffecten, pleeg zo VLUG mogelijk overleg met de voorschrijvende arts OF met een arts met ervaring OF (indien op het ITG voorgeschreven), mail naar info@itg.be en vermeld in de titel "Lariam".
  4. ALTERNATIEVEN: men kan op reis zonder problemen overschakelen van de ene dag op de andere naar:
    1. Atovaquone/Proguanil: 1 tablet per dag. Indien men reeds in malariarisicogebied vertoeft of er geweest is, en er wordt overgeschakeld naar Malarone als malariapreventie (of men heeft meer dan 1 pil vergeten in te nemen), dan moet Atovaquone/Proguanil altijd worden doorgenomen tot minstens 4 weken na die omschakeling - dit betekent in een aantal situaties dat het langer dan de voorgeschreven 7 dagen na het verlaten van het malariarisicogebied moet ingenomen worden:
      1. Verandering 3 weken voor terugreis: inname tijdens de rest van het verblijf - tot 7 dagen na het verlaten van het malariagebied
      2. Verandering < 3 weken voor terugreis: inname tot 4 weken na de omschakeling
      3. Verandering na terugreis (= na het verlaten van het malariagebied): nog 4 weken innemen
        Atovaquone/Proguanil is meer dan 95% werkzaam en mag zeker maandenlang gebruikt worden (hou rekening met de kostprijs).
    2. Doxycycline (1 tablet 100 mg of ½ tab. 200 mg /dag, te starten 1 dag voor vertrek tot 4 weken na het verlaten van malariagebied. Niet voor kinderen < 8 jaar. Mag worden gegeven in uitzonderlijke omstandigheden, indien geen alternatieven voorhanden, aan zwangeren tijdens het eerste zwangerschapstrimester en aan lacterende vrouwen. Doxycycline dient zittend en met veel vloeistof te worden ingenomen of tijdens de maaltijd. Doxycycline kan soms aanleiding geven tot schimmelinfecties van de mond en genitaliën en fototoxische huiduitslag (zonne-allergie). Doxycycline is > 95 % werkzaam en mag maandenlang gebruikt worden.

Malariageneesmiddelen worden enkel verstrekt op voorschrift van de door u geconsulteerde arts.

Geen enkele maatregel is 100% doeltreffend om malaria te voorkomen, dus in geval van koorts in de eerste 3 maanden na terugkeer uit de tropen moet u steeds aan de mogelijkheid van een malaria-infectie denken en een arts raadplegen. Tijdig herkende malaria is perfect te behandelen, zonder gevaar voor terugkerende aanvallen. "Eens malaria, altijd malaria" is een fabel.