2 maart 2026 Artikels

Respectvolle kraamzorg in Sub-Saharaans Afrika: een kwestie van leven en dood

Een recent verschenen studie toont dat mishandeling tijdens bevallingen in gezondheidsinstellingen in Sub-Saharaans Afrika blijvende gevolgen kan hebben voor de mentale gezondheid van vrouwen, lang nadat ze de kraamafdeling hebben verlaten. De bevindingen verschenen in eClinicalMedicine, deel van Lancet Discovery Science.

Het verband tussen mishandeling en postnatale depressie

De studie onderzocht het verband tussen mishandeling tijdens bevallingen in gezondheidsinstellingen en postnatale depressie in Ethiopië en Guinee. Vrouwen werden in het derde trimester van hun zwangerschap gerekruteerd en tot 16 weken na de bevalling opgevolgd. Zo konden de onderzoekers depressieve symptomen vóór en na de geboorte vergelijken en beter begrijpen hoe ervaringen in gezondheidsinstellingen de mentale gezondheid van vrouwen tot na de geboorte kunnen beïnvloeden.

De cijfers zijn alarmerend. Meer dan 8 op de 10 vrouwen in Ethiopië en 7 op de 10 in Guinee maakten minstens één vorm van mishandeling mee. Tegelijkertijd vertoonde 31% van de vrouwen in Guinee en 21% in Ethiopië symptomen die wijzen op postnatale depressie.

Voor dr. Anteneh Asefa, senior onderzoeker bij de Dienst Maternale en Reproductieve Gezondheid en hoofdonderzoeker van de studie, bevestigen de resultaten bezorgdheden die uit eerder onderzoek al naar voren kwamen. “We weten dat het probleem [van mishandeling] er is," zegt hij. “Maar we moeten ook de drijfveren achter dit gedrag begrijpen en nagaan welke rol het speelt in de ontwikkeling van postnatale depressie. Gaat het enkel om individueel gedrag, of zijn er ook systeemgerelateerde oorzaken? En hoe leiden deze factoren afzonderlijk of gezamenlijk tot mishandeling?”

Lees artikel

Lees volledig artikel

Meer dan individueel gedrag

Mishandeling kan vele vormen aannemen, waaronder verbaal en fysiek geweld, verwaarlozing, gebrek aan privacy, het ontzeggen van een vertrouwenspersoon en het negeren van culturele overtuigingen. Toch benadrukt Anteneh dat deze ervaringen niet louter herleid kunnen worden tot tekortkomingen van individuele zorgverleners.

“Patiënten geven zorgverleners vaak de schuld van mishandeling,” legt hij uit. “Maar wie werkt onder extreme werkdruk, met beperkte infrastructuur en ondersteuning en met problematische machtsverhoudingen in het gezondheidsstelsel, kan moeilijk kwaliteitsvolle zorg garanderen.

Dr. Anteneh Asefa

Daarom bekijkt hij respectvolle kraamzorg vanuit het perspectief van het gezondheidssysteem. Er is meer nodig dan respectvol interpersoonlijk gedrag om de ervaringen voor vrouwen te verbeteren. Ook structurele factoren, zoals werkomstandigheden, infrastructuur en organisatiecultuur, verdienen aandacht. Duurzame verandering, zo stelt Anteneh, is enkel mogelijk als zowel interpersoonlijke als systemische drijfveren van mishandeling aangepakt worden.

In Sub-Saharaans Afrika, waar moedersterfte een grote uitdaging blijft, gaat het bij respectvolle kraamzorg niet alleen over de bescherming van rechten. Vrouwen moeten zich veilig genoeg voelen om in een gezondheidsinstelling te bevallen. Wanneer vrouwen mishandeling ervaren, kan dat hun vertrouwen in het gezondheidssysteem ondermijnen en hen ervan weerhouden om in de toekomst zorg te zoeken, met risico’s voor hun eigen gezondheid en die van hun pasgeborene.

Een onderzoekstraject gevormd door de praktijk

Antenehs belangstelling voor respectvolle kraamzorg ontstond tijdens zijn masteropleiding aan Addis Ababa University, waar hij de kwaliteit van hiv-preventiediensten van moeder-op-kindoverdracht onderzocht. Hij viel hem op dat slechts 10% van de vrouwen in Ethiopië in een gezondheidsinstelling beviel (2011). Waarom kozen velen, ondanks de risico’s en investeringen, toch voor een thuisbevalling?

In 2013 voerde hij, met steun van een Young Champions of Maternal Health Fellowship van de Harvard T.H. Chan School of Public Health, een van de eerste studies in Ethiopië uit naar de prevalentie van respectloos gedrag en mishandeling tijdens bevallingen. De bevindingen wezen op hoge niveaus van mishandeling en leidden tot een samenwerking met het Ethiopische ministerie van Volksgezondheid.

Anteneh en zijn collega’s gingen over tot de implementatie van oplossingen in de vorm van respectvolle kraamzorg. In drie ziekenhuizen voorzagen ze personeelstraining en kleinere structurele aanpassingen om privacy en communicatie te verbeteren. De aanpak vormde later de basis om respectvolle kraamzorg nationaal op te schalen.

Het was tijdens dit werk dat vrouwen hun aanhoudende emotionele klachten begonnen te melden. “Het ging verder dan de gekende babyblues,” herinnert Anteneh zich. “We begonnen ons af te vragen of er een verband bestond tussen wat vrouwen tijdens de bevalling ervaren en hun mentale gezondheid nadien.” Die vraag vormde de basis voor de huidige studie.

De stille en verwaarloosde last van perinatale mentale gezondheid

Hoewel veel inspanningen proberen om moedersterfte terug te dringen, blijft perinatale mentale gezondheid in veel Afrikaanse contexten een onderbelicht thema, met weinig beleidsaandacht en beschikbare middelen.

Postnatale depressie is geen zeldzaam fenomeen in Afrika. De ervaring tijdens de bevalling speelt een sleutelrol. Wie perinatale mentale gezondheid wil verbeteren, moet dus niet alleen depressie behandelen, maar ook investeren in waardige, kwalitatieve en respectvolle zorg, als vorm van preventie.

Vooruitblik

Antenehs werk evalueerde van het documenteren van mishandeling naar het ontwikkelen en evalueren van oplossingen. Lopende projecten, waaronder het REVISE-project in het kader van zijn Senior FWO-mandaat en zijn coördinatie van het CoPe-consortium, bouwen verder aan de integratie van respectvolle kraamzorg en perinatale mentale gezondheid in omgevingen met beperkte middelen.

De boodschap is duidelijk: betere maternale gezondheid vraagt meer dan toegang tot zorg. Ze vraagt zorg die respectvol, cultureel sensitief en ondersteunend is. In contexten met beperkte middelen bepaalt dat of vrouwen zorg zoeken, hoe ze hun bevalling beleven en hoe ze herstellen. Dat maakt respectvolle kraamzorg een kwestie van leven of dood.

Anteneh Asefa

Anteneh Asefa is onderzoeker op het gebied van gezondheidszorgsystemen binnen de Dienst Reproductieve en Maternale Gezondheid, met een sterke expertise in maternale, seksuele en reproductieve gezondheid en hiv/aids. Hij behaalde een MPH aan de Addis Ababa University (Ethiopië) en een PhD aan het Nossal Institute for Global Health van de University of Melbourne (Australië).

Anteneh's werk is gericht op implementatieonderzoek in omgevingen met weinig middelen, waarmee hij vermijdbare sterfgevallen wil voorkomen. Hij werkte als hoofdonderzoeker en cohoofdonderzoeker in regionale en multinationale projecten en is fellow van verschillende internationale leiderschapsprogramma's in de gezondheidszorg.

Volg Antenehs onderzoek op de voet:

Anteneh's projecten

Herbekijken van maternale en perinatale mentale gezondheidszorgervaringen van vrouwen die leven met hiv (REVISE)

FWO Senior Postdoc: 2025–2028

Tijdens en na de zwangerschap worden veel vrouwen die leven met hiv geconfronteerd met obstetrisch geweld en perinatale depressie. Dat beïnvloedt hun deelname aan preventiediensten voor moeder-op-kindoverdracht (PMTCT) en verhoogt het risico voor hun kind. In Ethiopië en Guinee blijven respectvolle kraamzorg en perinatale geestelijke gezondheidszorg sterk onderbelicht.

Het REVISE-project genereert wetenschappelijk bewijs en praktische oplossingen. Het onderzoekt de impact van obstetrisch geweld en perinatale depressie op PMTCT-uitkomsten en ontwikkelt en evalueert een interventie die perinatale geestelijke gezondheidszorg en respectvolle kraamzorg integreert in hiv-diensten voor vrouwen tijdens en na de zwangerschap.

Een beter netwerk voor de toepassing van technologische ondersteuning voor perinatale geestelijke gezondheid (ENAT)

Gefinancierd door het Vlaams Departement Werk, Economie, Wetenschap, Innovatie en Sociale Economie (WEWIS) en de Belgische Directie-Generaal Ontwikkelingssamenwerking (DGD) heeft ENET als doel een contextueel aangepaste digitale gezondheidsinnovatie te ontwikkelen en te testen om de screening en behandeling van perinatale depressie in Ethiopië te verbeteren.

Het project integreert perinatale geestelijke gezondheidszorg volgens de SMART-richtlijnen van de WHO, die momenteel in Ethiopië worden getest, en omvat de ontwikkeling van een mobiele applicatie voor vrouwen. Deze innovatie zal naar verwachting de beperkte capaciteit van eerstelijnszorgverleners versterken om perinatale depressie tijdig op te sporen en gepaste zorg te bieden, in overeenstemming met het door de WHO aanbevolen getrapt zorgmodel (stepped care).

Consortium voor mondiaal onderzoek naar perinatale mentale gezondheid (CoPe)

FWO Wetenschappelijk Onderzoeksnetwork: 2026-2030

Gecoördineerd door de Dienst Reproductieve en Maternale Gezondheid brengt CoPe Vlaamse en internationale onderzoekers samen die werken rond perinatale mentale gezondheidszorg in diverse contexten. Het netwerk wil onderzoek en beleid versterken, met bijzondere aandacht voor omgevingen met beperkte middelen, waar perinatale depressie sterk onderbelicht blijft.

Partners zijn onder meer de Universiteit Antwerpen en KU Leuven (België), CERRHUD (Benin), Addis Ababa University (Ethiopië), de University of Oxford (Verenigd Koninkrijk) en de University of Melbourne en de University of Queensland (Australië).

Door onderzoekers over verschillende continenten met elkaar te verbinden, zal CoPe wetenschappelijk bewijs genereren om perinatale geestelijke gezondheidszorg te integreren in diensten voor maternale en kindgezondheid, de samenwerking tussen lopende FWO-projecten versterken en strategische partners betrekken, waaronder de WHO en nationale ministeries van Volksgezondheid.

Spread the word! Deel dit artikel op